Sep 01, 2025 | 11:05 Müsahibələr, çıxışlar
Gözəlik... intellekt və həssaslığın birləşməsidir,
və bu qarşılıqlı nüfuz əsl reallıqdır.
Q. Hegel. "Estetikadan mühazirələr"
Hegelin bu sözləri sənətdə dərin məna axtaran hər kəs üçün mantra kimi səslənir. Yaradıcılığın həqiqi dərki ciddi təhlilin incə sensor qavrayışla birləşdiyi, rasional və estetikanın bir-birinə qarışdığı, mədəni irs haqqında tam anlayışın formalaşdığı yerdə doğulur. Məhz rasional təhlil və duyğu qavrayışının vəhdəti sayəsində alim bədii əsərlərin dərin mənalarına nüfuz edə bilir, onların daxili harmoniyasını, mədəni əhəmiyyətini üzə çıxara bilir.
İncəsənət həmişə vahid bir bütöv kimi qəbul edilir: musiqi, memarlıq və dekorativ-tətbiqi sənət eyni mədəni və estetik dəyərləri əks etdirir. Musiqi əsərlərinin ritmi və harmoniyası dekorativ sənətin memarlıq formaları və ornamentlərinin nisbətləri ilə səsləşir, simvolizm və ifadəlilik isə bütün sənət növlərinin bir-birini qarşılıqlı zənginləşdirdiyi ümumi bədii ab-hava yaradır.
XX-XXI əsrlərdə sənətşünaslıq bir elm olaraq müstəqil humanitar bilik sahəsinə çevrildi və bu prosesdə ömrünü sənət tarixinin və nəzəriyyəsinin öyrənilməsinə həsr etmiş görkəmli alimlərin xüsusi rolu var. Onların arasında elmi-pedaqoji fəaliyyəti ilə milli elmin və mədəniyyətin inkişafına mühüm töhfələr vermiş elmlər doktoru, professor, Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Ərtegin Salamzadənin adı ön sıralardadır. Ciddi metodoloji yanaşmanı sənət əsərlərinin dərin nəzəri qavrayışı ilə birləşdirərək, yerli və dünya sənətşünaslığının inkişafına nəzərəçarpacaq dərəcədə təsir göstərən özünəməxsus elmi üslub yaratmışdır.
Aparılmış tədqiqatlar nəticəsində XX əsrin mədəni-tarixi və estetik ideyaları kontekstində Azərbaycan sənətşünaslıq fikrinin təkamülü izlənilmiş, milli sənətşünaslıq məktəbinin formalaşmasında qlobal, regional və yerli amillərin rolu aşkar edilmiş, tarixi sənətşünaslığın problemləri kompleksi təhlil edilmişdir. Ə.Salamzadə Azərbaycanda tarixi sənətşünaslıq problemlərinin təhlilində ilk dəfə olaraq dəqiq elmlərin metodlarından istifadə edib. Və məhz bu istiqamət, onun elmi yeniliyini müəyyənləşdirib. Sistemli triadalar metodundan istifadə Azərbaycan incəsənət tarixinin fakt və hadisələrinin empirik, təsviri mərhələdən izahlı mərhələyə keçid yollarını göstərən sənətşünaslığın yeni mədəni-tarixi modelini yaratmağa imkan verdi. O, yaradıcılığında həmişə belə bir sintezə can atırdı: hərtərəfli metodoloji yanaşma ilə estetik detalların diqqətlə qavranılmasını birləşdirərək, bədii irs və onun mədəniyyətdəki yeri haqqında yeni fikirlər formalaşdırdı.
Ərtegin Salamzadənin son nailiyyətlərindən biri də ölkədə yeni bir sahənin - türkoloji sənətşünaslığın formalaşması oldu. Türk sənəti tarixinin dövrləşdirilməsinin metodoloji əsasları işlənib hazırlanmış, Azərbaycan və türk sənətinə xas olan çoxsaylı arxetipik motivlər, kompozisiyalar, forma və simvollar tədqiq edilmişdir. Onun əsərləri intellektual təhlil və hiss qavrayışının dərin birləşməsini əks etdirir ki, bu da Hegelin sənətin əsl reallığında intellekt və hissiyyatın birləşməsi ideyasının təcəssümüdür.
Ərtegin Salamzadə akademik Əbdülvahab Salamzadənin ailəsində anadan olub, onun dünyagörüşünün və peşə maraqlarının formalaşmasında, təbii ki, ailə mühiti mühüm təsir göstərib. Ailə mədəniyyətə, təhsilə, milli adət-ənənələrə hörməti ilə seçilirdi ki, bu da incəsənət və tarixlə erkən tanışlıq üçün əlverişli zəmin yaradırdı. Onun atası memar, sənətşünaslıq doktoru, akademik, Azərbaycanın əməkdar inşaatçısı, Azərbaycanın əməkdar elm xadimi Əbdülvahab Salamzadə ölkənin memarlıq abidələrini sistemli şəkildə tədqiq edən ilk azərbaycanlı alim olub. O, Naxçıvan və Şirvan memarlıq məktəblərini öyrənmiş, Təbriz və Arran memarlıq məktəblərini müəyyən etmiş, Naxçıvanda Möminə Xatun və Yusif ibn Küseyir məqbərələrinin, eləcə də Qarabağlar kəndindəki məqbərənin bərpasında fəal iştirak etmişdir.
Ərtegin Salamzadə uşaqlıqdan estetik tərbiyə ilə bağlı dəyərləri və mədəni irsin öyrənilməsinə elmi yanaşmanı mənimsəmişdir. Ailə münasibətləri onun təməlli şəkildə gələcək yolunu müəyyənləşdirdi: sənəti dərindən öyrənmək istəyi, fəlsəfi anlayışın və elmi təhlilin ahəngdar birləşməsi, habelə bədii hadisələrin öyrənilməsinin metodoloji aspektlərinə xüsusi diqqət. Artıq ilk tədqiqatlarında o, intellektual və həssas olanı birləşdirmək bacarığını nümayiş etdirdi ki, bu da sonradan onun metodologiyasının fərqli xüsusiyyətinə və əsas töhfəsinə çevrildi.
Alim sənətşünaslıq sahəsində fundamental təhsil almışdır ki, bu da sonralar onun elmi tədqiqatlarının əsasına çevrilmişdir. Ali məktəbi bitirdikdən sonra o, elmi-tədqiqat və pedaqoji işlərlə fəal məşğul olmuş, 1992-ci ildə Bakıda namizədlik və 2002-ci ildə isə Moskvada doktorluq dissertasiyası uğurla müdafiə etmişdir. Alimin elmi karyerası ölkənin aparıcı universitetlərində və elmi institutlarda işləməsi ilə bağlıdır. Onun professor, Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü kimi tanınması uzun illər əməyinin məntiqi nəticəsi idi.
Onun tədqiqatlarının əsas istiqaməti bədii irsin, onun tarixi-mədəni kontekstlərinin və nəzəri aspektlərinin tədqiqi ilə bağlıdır. Alimin həm ölkə daxilində, həm də onun hüdudlarından kənarda rəğbət qazanmış onlarla monoqrafiyası, elmi məqaləsi və metodiki vəsaiti çap olunub. Onun əsərlərində mədəni irsin qorunması, fənlərarası yanaşma və qlobal mədəni proseslər kontekstində incəsənətin dərk edilməsi problemlərinə xüsusi diqqət yetirilir. Onun elmi əsərləri bir çox gənc sənətşünasların gələcək tədqiqatları üçün əsas və önəmli mənbədir.
Fəaliyyəti dövründə Ərtegin Salamzadə sənət tarixi sahəsində geniş spektrli məsələləri araşdırıb. İşinin əsas istiqamətləri arasında:
1. İncəsənət tarixinin nəzəriyyəsi və metodologiyası – sənətin öyrənilməsinə sistemli yanaşmanın inkişafı, tarixi və bədii məlumatların təhlilinə dəqiq elmlərin metodlarının tətbiqi, yeni mədəni-tarixi tədqiqat modellərinin formalaşdırılması.
2. Azərbaycan incəsənətinin tarixi - milli təsviri, dekorativ-tətbiqi sənətin və memarlığın təkamülünü dərindən təhlil edir, bədii ənənələrin formalaşmasına regional və yerli amillərin təsirini müəyyənləşdirir.
3. Türkoloji sənətşünaslıq - Azərbaycan və türk sənətinə xas olan arxetipik motivlərin, kompozisiyaların, forma və simvolların tədqiqi, türk sənət ənənəsinin dövrləşdirilməsi üçün metodoloji əsasların işlənib hazırlanması.
4. Mədəni-tarixi təhlil - estetik və fəlsəfi yanaşmaların inteqrasiyası, bədii hadisələrlə sosial-mədəni kontekst arasında əlaqənin müəyyənləşdirilməsi, tarixi proseslərin bədii məktəb və üslubların formalaşmasına təsirinin öyrənilməsi.
Alim uzun illərdir ki, fəaliyyətini tələbə, magistr və aspirantların hazırlanmasına həsr etmişdir. Onun rəhbərliyi altında çox sayda elmlər namizədləri və elmlər doktorları yetişmişdir. Onun yetirmələri öz dissertasiyalarında Ərtegin Salamzadənin elmi-nəzəri təhlillər, metod və metodoloji araşdırma üslubunu davam etdirirlər.
Konfransların, simpoziumların, elmi topluların təşkilində fəal iştirak edən alim, sənətşünaslıq sahəsində elmi dialoqun inkişafına təşviq edib. Ə.Salamzadənin xidmətləri çoxsaylı dövlət və akademik mükafatlarla qeyd olunub. O, müxtəlif beynəlxalq elmi birliklərin üzvüdür, nüfuzlu forumlarda məruzələrlə çıxış edir.
Professor, elmlər doktoru, Elmlər Akademiyasının müxbir üzvünün elmi, pedaqoji və ictimai fəaliyyəti onun sənətşünaslığın inkişafındakı müstəsna xidmətlərindən xəbər verir. Onun əsərləri və yaratdığı elmi məktəb müasir incəsənət anlayışına təsir etməkdə davam edir və gələcək tədqiqatlar üçün möhkəm zəmin rolunu oynayır.
Alimin əsas nəşrləri sırasında Azərbaycan incəsənətini dərk etmək üçün əsaslı hala gələn və dünya incəsənət tarixinin inkişafına töhfə verən monoqrafiyalar, məqalələr və tədqiqatlar var. Sistemli yanaşmadan istifadə edərək, sənət tarixinin fakt və hadisələrinin empirik təsvirdən izahlı modelə keçid yollarını ilk dəfə göstərən Ərtegin Salamzadə milli bədii irsin daha geniş mədəni-tarixi kontekstdə dərk edilməsinə imkan yaradıb.
Salamzadənin metodoloji yanaşması ciddi elmi təhlili sənətin estetik və fəlsəfi aspektlərinin diqqətlə qavrayışı ilə birləşdirir. Rasional və hissiyyatın bu sintezi ona təkcə tarixi prosesləri yenidən qurmağa deyil, həm də bədii formaların, motivlərin və simvolların daxili inkişafı qanunlarını müəyyən etməyə imkan verir.
Ərtegin Salamzadənin Azərbaycan elminin inkişafındakı xidmətləri akademik ictimaiyyətdə yüksək qiymətləndirilmişdir: onun əsərlərindən tədqiqatçılar fəal istifadə edirlər, onun metodik işlənməsi sənətşünaslıq və mədəniyyətşünaslıq sahəsində sonrakı tədqiqatlar üçün əsas olmuşdur.
Hazırda Ərtegin Salamzadə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət İnstitutuna rəhbərlik edir. Rəhbər kimi ciddi və tələbkardır, eyni zamanda duyğusal, nəcibliyi və insanlara diqqəti xüsusi qeyd olunmalı özəlliklərindən biridir. Onun təfərrüata diqqəti və işi təşkil etmək bacarığını hər bir işçini özünü İnstitutun ayrılmaz bir hissəsi kimi hiss etdirir. Fikrini konkret və peşəkarlıqla ifadı etmək qabiliyyəti xüsusi hörmət oyadır, lakin füsunkar təbəssümü isə hərarət və inam hissi yaradır.
Yazılanlar bir daha onu göstərirki, Ərtegin Salamzadə yalnız böyük alim deyil, həm də bütün insani keyfiyyətləri özündə cəmləşdirən nümunəvi rəhbərdir.
Ərtegin Salamzadənin yaradıcılığı intellekt və hissin ahəngdar birləşməsinin simvoluna çevrildi - Hegelin XIX əsrdə ifadə etdiyi ideyanın özü: həqiqi bədii və elmi reallıq rasional və estetikanın bir-birinə nüfuz etməsi nəticəsində yaranır. Alimin 60 illik yubileyi ərəfəsində onun sənət tarixinə verdiyi töhfələr aktuallığını davam etdirir, yeni mütəxəssisləri mədəni irsi dərindən öyrənməyə, incəsənət sahəsində elmi fikrin inkişafına təkan verir.
A.İ.Polejayevin dediyi kimi: “Elm uca duran yerdə insan ucada dayanar”. Bu sözlər elm və mədəniyyəti hər zaman yaradıcılığının ön planında tutan alim, mürşid və şəxsiyyət Ərtegin Salamzadənin həyat və peşə yolunu mükəmməl şəkildə əks etdirir.
Çoxhörmətli Ərtegin müəllim, sizin həyat və elmi yolunuz elmə sədaqətin, yüksək intellektual istəklərin və yorulmaz yenilik axtarışlarının parlaq nümunəsidir. Tədqiqatlarınız müasir elmi dəyərli ideyalarla zənginləşdirmiş, həmkarlarınız və davamçılarınız üçün yeni üfüqlər açır. Sizin fəaliyətiniz, düşüncə tərzini, elmi dürüstlük və biliyə, mədəniyyətə səmimi bağlılığın ahəngdar birləşməsini təcəssüm etdirir.
60 yaş - həyat və peşəkar təcrübənin mənəvi yetkinliklə birləşdiyi, yaradıcılıq və elmi tədqiqatlar üçün yeni üfüqlər açdığı bir dövürdü. Eyni zamanda müdrikliyin, toplanmış təcrübənin, o cümlədən, insanın öz zəhmətinin bəhrəsini topladığı və sonrakı nəsillərlə səxavətlə bölüşdüyü yeni mərhələnin başlanğıcının simvoludu. Bu yeni mərhələdə sizə səmimi qəlbdən möhkəm cansağlığı, tükənməz enerji, yeni ideyalar və nailiyyətlər, həmçinin xoşbəxtlik, harmoniya və firavanlıq arzulayırıq. Qoy sizin yaradıcılıq və elmi yolunuzun uğurları, yanınızda olmaq şərəfinə nail olanların minnətdarlığı ilə işıqlansın.
Nailə RƏHİMBƏYLİ, AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun Kulturologiya və incəsənətin nəzəriyyəsi şöbəsinin müdüri, sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor
www.science.gov.az
