AZƏRBAYCAN MİLLİ                  ELMLƏR AKADEMİYASI
HUMANİTAR ELMLƏR BÖLMƏSİ
Mənəvi harmoniyadan görünən klassika
Okt 05, 2018 | 09:37 / Müsahibələr, çıxışlar
Oxunub 68 dəfə

Müasir Azərbaycan humanitar elmi düşüncəsinin və ədəbiyyatşünaslığının görkəmli nümayəndələrindən olan akademik Teymur Kərimlinin istər klassiklərimiz Nizami, Füzuli və başqalarına, istərsə də müasir dövrün canlı klassikləri olan Akif Əli­zadə, İsa Həbibbəyli kimi akademiklərə həsr olunan kitabları ona şahidlik edir ki,  klassik ədəbiyyat bu mütəfəkkiranə alim üçün sadəcə tədqiqat predmeti deyil. Klassik ədəbiyyat Teymur Kərimli üçün hər şeydən əvvəl bir düşüncə tərzi və davranış normasıdır. Teymur Kərim­linin dünyagörüşündə, sənətə, insanlara, ətrafdakı hadisələrə münasibətində,  davranış üslubunda Nizamidən, Füzulidən gələn, yaxud on­larla səsləşən cəhətlər var. Mənim 1972-ci ildən bəri yaxından tanıdığım Teymur Kərimlinin xasiyyəti-xarak­teri onun əsərlərinə açar tapmağa kömək edir. Bu fikri əksinə də söyləmək olar: Teymur Kərimlinin əsərlərini oxumaqla bir insan kimi onun özünü daha yaxından tanımaq olur. Teymur Kərimli riyaziyyat  təmayüllü orta məktəbi qızıl medalla biti­rib riyaziyyat yox, ədəbiyyat dalınca gedir, ədəbiyyat alə­min­də isə könül verdiyi, qırılmaz tellərlə bağlandığı sənət­karlar məhz Nizami və Füzuli olur. Bu kimi bioqrafik faktları Tey­mur Kərimlinin kitablarını oxumadan doğru-düzgün qiy­mət­ləndirmək olarmı? Əlbəttə, olmaz. Hələlik kitabların incəlik­lərinə varmadan Teymur Kərimlini Nizami və Füzuliyə bağ­la­yan mənəvi dəyərləri ümumi şəkildə diqqətə çatdırmaq istə­səm, nəfsin, dünyagirliyin fövqünə qalxmağı lap başda qeyd etməliyəm. Bildirməliyəm ki, dünyanın naz-nemətinə aldan­ma­mağı oxucuya dönə-dönə tövsiyə edən Nizami və Füzuliyə üz tutmağın özü bəri başdan tədqiqatçının xarakteri barədə müəyyən təsəvvür yaradır. Tədqiqatçı­nın Nizami və Füzuli kimi sənətkarlardan mövzu götürməsin­də ad-san qazanmaq şansından daha çox risk var. Bu risk, söz yox ki, mövzunun çətinliyində, Nizami və Füzuli yaradıcılı­ğının forma və məzmunca mürəkkəbliyində­dir. Bu çətinlik və mürəkkəbliyin öhdəsindən gəlmək üçün Avropa və rus ədə­biy­­yatşünaslığına bələd olmaqdan əlavə, ərəb və fars dillərini bilməlisən, Şərq mifologiyası və ədə­biy­yatına, islam mədə­niy­yətinə dərindən bələd olmalısan. Ağır zəhmət, yüksək pro­fessionallıq tələb etdiyindəndir ki, Nizami və Füzuli yaradıcı­lığının, bütövlükdə klassik ədəbiyyatımızın araşdırılması bu gün Teymur Kərimli kimi bir neçə ciddi ali­min ümidinə qalıb. Ərəb-fars dillərini öyrənənlərin belə, klassik ədəbi irsə çox da maraq göstərmədiyi bir vaxtda Teymur Kərimli kimi bədii söz xiridarlarının qədir-qiymətini bilmək borca çevrilir və sən hansı yollasa o borcu ödəməyə çalışırsan. Düşünürsən ki, borcu ödəməyin yollarından biri Teymur Kərimlini oxu­maq, onun böyük zəhmət və yüksək professionallıq bahasına gəldiyi və irəli sürdüyü qənaətləri bölüşməkdir. Bölüşməli qənaətlərdən biri klassikin davranışı ilə bağlıdır. Klassikin davranışındakı qaranlıq məqamların aydınlaşdırılması Tey­mur Kərimli tədqiqatına xüsusi impuls verir. Nizaminin “Xəm­sə”də zəmanəsinin səkkiz hökmdarına tərif dolu fəsillər həsr etməsini necə başa düşmək lazımdır? Təmtəraqlı ithaflar, bəlağətli mədhnamələr yalnız maddi təminat üçündürmü? Teymur Kərimli bu kimi suallara bir aydınlıq gətirməklə özünü Nizami haqqında söz deməyə daha çox kökləyə bilir: “Nizaminin fikri yalnız qonorar olsaydı, nəqdi qoyub nisyə dalınca düşməz, uzaq Ərzincana, Marağaya, Şirvana, Təbrizə əsər göndərməzdi. Məsələ burasındadır ki, o dövrün ən etibar­lı kitab fondları şahların saray kitabxanaları və xəzinələri idi. Həm də saray kitabxanalarında qiymətli əlyazmaların üzünün nəfis şəkildə köçürülüb çoxaldılması üzrə o dövrün miqyasla­rı­na görə qızğın və geniş iş aparılırdı. Bundan əlavə, əlyazma­ları nə qədər uzağa göndərilirdisə, onların daha böyük əraziyə yayılmaq ehtimalı bir o qədər artırdı”. Şair və hökmdar məsə­lə­sini diqqət mərkəzində saxlamaq Teymur Kərimliyə, bir tərəfdən Nizaminin necə insan olduğunu başa düşmək üçün lazımdırsa, o biri tərəfdən də onun necə sənətkar olduğunu başa düşmək üçün lazımdır. Nizamini bir sənətkar kimi ideal hökmdar məsələsi dərindən-dərinə düşündürürsə, söz yox ki, araşdırmada həmin məsələdən yan keçmək olmaz. Teymur Kərimli nəinki həmin məsələdən yan keçmir, həm də məsələ­yə müəyyən qədər yeni baxış bucağından yanaşa, başqalarının görə bilmədiyi cəhətləri görə bilir. Yeni baxış “Leyli və Məc­nun” poemasına münasibətdə daha qabarıq şəkildə ortaya çı­xır. Nizaminin ideal hökmdar axtarışlarından bəhs edənlərin yekdil qənaətinə görə, “Leyli və Məcnun” bir məhəbbət das­tanı kimi bu axtarışlardan qıraqda qalır. Poemanı sırf məhəb­bət dastanı saymaqda bir qəbahət görməyən Teymur Kərimli isə bu məhəbbət dastanını ideal hökmdar meyarları ilə də nə­zər­dən keçirməyin mümkün olduğuna bizi inandıra bilir. Teymur Kərimliyə görə, burada hökmdar obrazını poemanın baş qəhrəmanı Məcnunun timsalında axtar­maq lazımdır: “Məcnun müəyyən mənada şahdır, hökmdardır. Həm də onun hökmran olduğu məhəbbət, sədaqət, vəfa səl­tənətində ideal qayda-qanun mövcuddur. Əgər başqa poema­larında Nizami şahlara necə şahlıq etməyi öyrədirsə, Məcnuna münasibətdə bunun şahidi olmuruq. Şair necə sevməyi, necə sədaqət və vəfa, fədakarlıq göstərməyi Məcnuna öyrətmək fikrində deyildir. Demək, Məcnun məhəbbət mülkünün, eşq ölkəsinin ideal hökmdarıdır və yer üzərində ideal bir quruluş varsa, o da məhz məhəbbət ölkəsində bərqərar olmuş qayda-qanunlar toplusuna əsaslanmaqdadır”. Eşq mülkünün sultanı məsələsinin Nizamidə ötəri yox, köklü bir məsələ olduğu sələf-xələf müstəvisində daha aydın görünür. Nizaminin irəli sürdüyü aşiq-sultan konsepsiyası Nizamidən sonrakı ədəbiy­ya­tımızda məhəbbət lirikasının əsas xətlərindən birinə çev­rilir. Xətai, sələfinin təsiri ilə belə hesab edir ki, öz zəma­nəsində məhəbbət diyarının sultanıdır, qəmlə qüssə qoşa vəzir kimi sağ-solunda oturublar. Füzuli öz ustadına arxalanıb belə hesab edir ki, eşq mülkü padşahla dilənçinin bərabər olduğu bir mülkdür; bu mülkdə məşuqə aşiqi taxtdan salıb onun yerində padşah ola bilir – aşiqin öz sevgilisinə hərdən “pad­şahım” deməsi məhz o səbəbdəndir.

Bəs aşiqin hökmran olduğu məhəbbət diyarının tarixi-coğrafi  əsası vardırmı? Tədqiqat mövzusu “Nizami və tarix” olan Teymur Kərimli məhəbbət diyarından danışmaqla mət­ləbdən kənara çıxmırmı? Teymur Kərimlinin Nizami haq­qında yazdıqlarından bu cür sualların ortaya çıxması “sadə” səbəblə bağlıdır: Teymur Kərimli tarixdən heç də bizim vərdiş etdiyimiz bir formada danışmır. Onu hadisələrdən daha çox fikirlər, ideyalar maraqlandırır. Başqa cür desək, onu ha­disələrin real həyatda həqiqətən baş verib-verməməsindən daha artıq dərəcədə fikir və ideyaların real tarixi şəraitlə bağlılığı maraqlandırır. Söhbəti konkret olaraq aşiq-hökmdar məsələsi üzərinə gətirsək, qeyd etməliyik ki, Məcnun da baş­qaları kimi real bir ölkənin sakinidir və onun xəyali bir sul­tana çevrilməsi məhz bu reallıqdan, şəxsiyyət azadlığına zidd tarixi şəraitdən doğur. Hər şeyin, eləcə də məhəbbətin alınıb-satıldığı bir şəraitdə Məcnun real aləmlə əlaqələri kəsib, xə­yali bir ölkənin hakimi-mütləqi olmaq qərarına gəlir. Xəyali ölkə, real tarixi şərait barədə dolğun bədii təsəvvür yaratmaq üçün müəllif tez-tez realla irrealın toqquşması xəttindən istifadə edir. Və bu toqquşmada Məcnunun atdığı addımları başa düşmək heç də asan olmur. Ətrafdakı adamlar Məcnu­nun qəribəlikləri üstündə baş sındırmağa lüzum görmürlər, Qeysi Məcnun elan etməklə, qəribəlikləri dəliliyin əlaməti saymaqla onlar məsələni “həll etmiş” olurlar. Məcnunun ağ­lasığmaz addımlarını anlamaqda başlıca çətinlik oxucunun çətinliyidir. Əlbəttə, oxucu nəzərə alır ki, Məcnunun faciəsi cəmiyyətdəki eybəcərlikləri dərindən duyan idrak sahibinin faciəsidir. Amma idrak sahibi öz atasının dəfninə, ümumiy­yət­lə, yasına gəlmirsə, oxucu doğrudan da, suallar qarşısında qalır. Teymur Kərimli də bir oxucu və mütəxəssis kimi “Xəm­sə”nin bu cür sual doğuran nöqtələrini daha çox qabar­dır və irəli sürdüyü mülahizələrlə suallar ətrafında düşünüb-daşınmaq imkanı yaradır. Və sən düşünürsən. Düşünürsən ki, çağdaş dünya ədəbiyyatının tez-tez üz tutduğu laqeydləşmə problemi hələ XII əsrdə Nizami yaradıcılığında yüksək bədii həllini tapıb. XX əsrin görkəmli yazıçılarından olan A.Kam­yu­nun “Yad” adlı hekayəsinin qəhrəmanı eynilə Nizaminin Məcnunu kimi öz valideyninin dəfninə gəlmir. A.Kamyuda qəhrəmanın bu hərəkəti fərdi keyfiyyətdən daha çox sosial mühitin insana mənfi təsirinin bir əlaməti kimi təqdim edilir. Bu sözləri müəyyən mənada Məcnunun da hərəkətinə aid etmək olar. Fərq bundadır ki, A.Kamyudakı qəhrəmanın tə­biətcə həssaslığından xəbərsiz olduğumuz halda, Məcnunun nə dərəcə qəlb adamı olmasından xəbərdarıq. Elə məsələnin məğzi də bu nöqtədədir. Məsələ burasındadır ki, cəmiyyət son dərəcə həssas bir adamı doğma atasının cənazəsi üstünə gəl­məmək həddinə çatdırır, normalı anormala çevirir.

Normalın normal olaraq qalmasında və insanın insan kimi yaşamasında Nizaminin hökmdarlara (məcazi yox, həqiqi mənada hakimi-mütləqlərə) böyük ümid bəsləməsi, “Xəmsə”də hökmdarlara geniş yer verməsi bəlli məsələdir və Teymur Kərimli bu bəlli məsələnin nə qədər naməlum və qaranlıq nöqtələrinə işıq tutur. Bu, öz yerində. Amma bir­dən... tarixi kökü olan hökmdar obrazları sırasında Allah ob­razının da araşdırılmasını görəndə çaşırsan və çaşıb “Xəmsə”­nin yazıldığı bir dildə öz-özündən soruşmalı olursan: an koca, in koca? (yəni, o hara, bu hara?) Sual beynində, kitab əlində Allah obrazının təhlilinə həsr olunmuş fəsli oxumağa başla­dıqca ürəyin yavaş-yavaş öz yerinə gəlir. Aydın olur ki, bizim formal parçalar sayıb ildırım sürəti ilə üstündən keçdiyimiz “Tövhid” və “Minacat”larda da Teymur Kərimli ideal hökm­dar, ümumilikdə ideal insan problemi ilə səsləşən maraqlı cəhətlər tapır. Belə maraqlı cəhətlərdən biri od-alov kimi adamı yandırıb külə döndərən hökmdarlardan fərqli olaraq, Tanrının həmişə insan yanında olub, ona arxa-dayaq durma­sıdır. Allah insana o qədər yaxındır ki, Nizami Onunla söhbət etməyə can atır. Bu söhbətdə Nizami Tanrıya müraciət etdiyi kimi, Tanrı da bəzən Nizamiyə müraciət edir. Ərkyanə, məh­rəmanə söhbətdən ürəklənən Nizami ortodoksal islamın “hik­mətə sual yoxdur” hökmü ilə razılaşmadan bəzən şübhə için­də hikmətə suallar verəsi olur. Niza­mini  belə hesab edir ki, hökmdarı, bü­töv­lük­də insanları “Tanrının yaratdığı ali varlıq” mərtəbəsinə qal­dırmağın yolu var. Nədədir bu yol? Teymur Kərimlinin bə­lədçiliyi ilə bir çox başqa suallar kimi, bu sualın da cavabını tapmaq mümkün olur. Aydın olur ki, “Tanrı dərgahının açarı olan söz insan qəlbinin də açarıdır. Bu açarla insan duyğusu­nun və idrakının ən qaranlıq hücrələri açılmalı, heyvani ins­tinktlərin toz-torpağından təmizlənməli, bilik və hikmət ziyası ilə nurlandırılmalıdır. Lakin bu − zərif, poetik söz olmalıdır; çünki hər söz insan hisslərini ehtizaza gətirən re­zonator kimi fəaliyyət göstərə bilməz, hər söz insan idrakının mürgüləyən potensiyasını hərəkətə gətirən açar rolunda çıxış edə bilməz”. Teymur Kərimlinin bədii söz haqqındakı bu fikri sadəcə fikir olaraq qalmır. İrəli sürülən mülahizə Nizamidən gətirilən par­çalar əsasında xırdalanır, açıqlanır və nəticədə “Xəmsə” poe­ti­kasının ana xətləri üzə çıxarılmış olur. Ana xətlərdən biri əksər misra və beytlərin məcazi məna daşıması, hətta bir çox hallarda “obrazlı qəlizlik” (Yaşar Qarayev) həd­dinə çatması­dır. Söz meydanı xeyli dar olan lirikada ilhamı ram etməyə ça­lışan Nizami “Xəmsə”də  buna ehtiyac görmür və oxucunu məcazlar selinə qərq edir. “Xəmsə”nin poetika­sın­dakı bu cə­hə­tin mahiyyətini açmaq istərkən Teymur Kə­rimli çağdaş ədə­biyyatşünaslığın psixoloji nəsrə münasibətdə daha çox işlətdiyi  “şüur axını” istilahına oxşar bir ifadədən istifadə edir – “təşbeh axını”. Ən çox müəllif təhkiyəsində qarşılaş­dığımız “təşbeh axını”, bütövlükdə “məcaz seli” xüsusi üslubi istiqamət kimi Nizamidən sonrakı şairlərə əsaslı təsir göstərir və Füzuli həmin üslubun heyrətamiz mənzərəsini yaradır...

Klassik irs və varislik məsələsinə Teymur Kərimlinin münasibətinə gəlincə, qeyd etməliyəm ki, yeni ədəbiyyat barədə güldən ağır söz deməyən Teymur Kərimli Füzulini müqəddəs saymaqdan da çəkinmir, “Füzuliyə dəymək olmaz, necə ki, totemə dəy­mək olmaz” − deyir. Xoşbəxtlikdən, Füzuliyə hədsiz məhəb­bət kor-koranəliyə gətirib çıxarmır və  Teymur Kərimli Füzu­li­nin şeirlər kitabında hansı qəzəlin Füzuli qələminə məxsus  olmamasını tutarlı dəlillərlə əsaslandıra bilir. Çünki Teymur Kərimli Füzuli sözünün çəkisini, səviyyəsini və üslubi sis­temini duya bilir, hər bəlağətli nəzm nümunəsini Teymur Kə­rimliyə Füzuli şeiri kimi təqdim etmək mümkün olmur.

“Nə klassik poetika, nə də müasir ədəbiyyatşünaslıq elmi Füzuli sənətinin bütün ecazkarlığını açmağa qadir deyil­dir” – deyən Teymur Kərimli Füzuli şeirini incələyə-incələyə yeni nəzəri modellər irəli sürür. Füzuli poeziyası əsasında müəyyənləşdirdiyi nəzəri modellərdən birini Teymur Kərimli “ayırma” adlandırır. Teymur Kərimlinin qənaətinə görə, bu bədii təsvir vasitəsi təşbehdən fərqli olaraq, predmetlərin oxşar olmayan cəhətlərini üzə çıxarmağa xidmət edir.

Teymur Kərimlinin “Görünməyən Füzuli” başlığı altında təqdim etdiyi və böyük sənətkarın ya­radıcılığındakı naməlum tərəflərin öyrənilməsinə həsr etdiyi məqalələri oxuyub növbəti tapıntılarla qarşılaşırsan. Belə ta­pın­tılardan biri adiləşdirmədir. Bəli, Teymur Kərimli adiləş­dirmə adlı (daha doğrusu, adiləşdirmə adlandırdığı) poetik fi­qurun da Füzuli şeiri üçün səciyyəvi olması qənaətindədir. Poetik fiqurun adı səni təəccübləndirir. Düşünürsən ki, axı Füzuli adini qeyri-adi biçimdə təsvir etməyi ilə məşhurdur və Füzuli “Leyli-Məcnun”u Nizami “Leyli-Məcnun”undan həm də bu cəhətinə, yəni əhvalatları daha çox qeyri-adi məzmunda qələmə almasına görə fərqlənir. Düşünürsən ki, belə olan halda adiləşdirmə məsələsi nə dərəcədə inandırıcıdır? Adiləş­dirmənin Füzuli şeirində xüsusi yer tutmasına inanmaq müm­kündürmü? Bu cür suallara doğru-düzgün cavab vermək üçün əvvəlcə adiləşdirmənin nə demək olduğuna diqqət yetirmək lazım gəlir. Məlum olur ki, adiləşdirmə, ağlabatmaz hadisənin ağlabatan olmasını təbiət və cəmiyyətdən götürülmüş oxşar hadisələr vasitəsilə göstərməkdir.

Füzuli sözünün sehrinə düşən və o sehrin bəzi sirlə­rin­dən bizləri agah edən Teymur Kərimli özü də məcazi danış­mağı xoşlayır və bu məcaziliyi yeri gəldikcə elmi üslubun gözünə qatmağı vacib bilir: “Füzuli şeirinin çoxmənalılığını, məna zənginliyini torpaqla müqayisə etmək olar... Torpağın üst qatından... çoxları faydalanır, lakin onun təkindəki xəzi­nəyə çatmaq az adama qismət olur”. Bu misalı çəkməkdə bir fikrim Teymur Kərimli qələminə məxsus səciyyəvi cəhətə ümumi şəkildə işarə etməkdirsə, bir fikrim də Teymur Kərim­li ilə klassik ədəbiyyat üstündə söhbəti sona çatdırmaq­dır. Sonda Nizami, Füzuli sözünün alt qatlarına enməyi bacaran akademik Teymur Kərimliyə  yeni-yeni uğurlar arzula­yı­ram!

 

 AMEA Folklor İnstitutunun direktoru

akademik Muxtar İmanov

"Elm" qəzeti, 05 oktyabr 2018-ci il

Copyright © AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu, 2015