AZƏRBAYCAN MİLLİ                  ELMLƏR AKADEMİYASI
HUMANİTAR ELMLƏR BÖLMƏSİ
Görkəmli dilçi alim
Mart 17, 2017 | 08:18 /
Oxunub 80 dəfə

Filologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi Qəzənfər Kazımov XX əsr Azərbaycan filologiyasının 60-cılar nəslinin görkəmli nümayəndələrindəndir. Onun müasir Azərbaycan dilinin müxtəlif sahələrinə - dil tarixi, bədii dil, üslubiyyat, etimologiya, leksikologiya, frazeologiya məsələlərinə, yazılı abidələrə, aşıq yaradıcılığına, klassik və çağdaş yazıçılarımızın sənətkarlıq xüsusiyyətlərinə dair 76 kitabı, 400-dən artıq elmi və elmi-publisistik məqaləsi çap olunmuş, 100-dən artıq müəllifin kitabı onun elmi redaktorluğu ilə işıq üzü görmüşdür. Alim öz geniş diapazonlu fəaliyyəti, zəngin yaradıcılıq irsi ilə Azərbaycan dilçiliyinə, bütövlükdə türkologiya aləminə fundamental əsərlər bəxş etmişdir. Elmi ictimaiyyət arasında rezonans doğuran sanballı kitabları, monoqrafiyaları, araşdırmaları, 10 cildlik əsərləri sübut edir ki, o, əsl ziyalıdır və Azərbaycan dilçiliyi tarixində artıq öz möhürünü vurmuş, imzasını təsdiq etmiş şöhrətli alimlərimizdəndir. 

Gənclik illərində Azərbaycanın M.Rəfili, Ə.Dəmirçizadə, Ş.Qurbanov, İ.Şıxlı kimi görkəmli alim və yazıçılarını ilk dəfə Pedaqoji İnstitutun auditoriyalarında görüb tanıyıb. Bu ziyalılar, xüsusilə yazıçı və şairlərlə keçirilən görüşlər, iştirakçısı olduğu mədəni tədbirlər onun yaddaşında əbədi izlər buraxıb. Qəzənfər müəllim 1960-cı ildə ali təhsilini başa vurandan sonra təyinatını Cəbrayıl rayonuna alır. 1962-ci ildə Bakıya qayıdıb Azərbaycan dilçiliyi ixtisası üzrə aspiranturaya qəbul olur. Görkəmli türkoloq, professor Ə.Dəmirçizadənin rəhbərliyi ilə “Ə.Haqverdiyevin dramaturgiya dili” (“Dağılan tifaq” pyesi əsasında) mövzusunda namizədlik dissertasiyası ilə elmi tədqiqata başlayır. “Dağılan tifaq”ın Peterburq çapı ilə (1899) Bakı nəşrləri (1926, 1935 və s.) arasında müqayisələr aparır, onların fərqli cəhətlərini müəyyənləşdirir, yazıçının arxivini araşdırır. Bununla yanaşı, Ə.Haqverdiyevin dramaturgiya dili linqvistik cəhətdən zəngin faktlarla araşdırılır. Q.Kazımovun qeyd etdiyi kimi, bədii əsərdə canlı xalq dilinə məxsus ifadələrdən istifadə həyati bir zərurətdir. Məhz həmin zərurətə görə Ə.Haqverdiyev başqa əsərlərində olduğu kimi, “Dağılan tifaq” faciəsində də zəngin frazeoloji vahidlərdən istifadə etmişdir. Müəllif onları elmi tədqiqata cəlb edərək, məna növlərini müəyyənləşdirmiş və semantik cəhətdən çalarlarını aydınlaşdırmışdır. “Dağılan tifaq” faciəsinin leksik xüsusiyyətləri, frazeologiyası və üslubu ilə bağlı tədqiqatlarını “Ə.Haqverdiyevin dramaturgiya dili” mövzusunda namizədlik dissertasiyasında ümumiləşdirmişdir. O, 1967-ci ildə filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almış, sonralar bu dissertasiyanı monoqrafiya kimi hazırlayıb, “Yazıçı və dil” kitabında nəşr etdirmişdir. 1988-ci ildə “Azərbaycan Sovet satirik nəsrinin dili, 1920-1940-cı illər” (komizm dil vasitə və üsulları problemləri) mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında, onun leksik, üslubi-semantik və qrammatik normalarının zənginləşməsində Cəlil Məmmədquluzadə, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Mirzə İbrahimov, Bayram Bayramov, İsa Hüseynov, Sabir Əhmədov, M.H.Şəhriyar, Hüseyn Arif, Söhrab Tahir, Anar, Əkrəm Əylisli, Yusif Səmədoğlu kimi söz ustalarının xidmətləri onun araşdırmalarında əsaslı şəkildə şərh edilmişdir.
Qəzənfər müəllim həmişə yenilikçi alim olaraq novator fikirləri ilə dilçiliyimizi zənginləşdirmişdir. Xalqımızın dilinə, tarixinə qara ləkə yaxan, kölgə salan, onu saxtalaşdıran bəzi “ziyalıları” vaxtında susdurmağı bacarmış, Azərbaycan xalqının tarixinin qədimliyini faktlarla sübut etmişdir.
Q.Kazımov hərtərəfli filoloq, nüfuzlu ədəbi tənqidçidir. Dövri mətbuatda müasir Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlı ədəbi-nəzəri tədqiqatlarında komizm vasitə və üsullarının tədqiqi, dilçilik, ədəbiyyatşünaslıq ilə bağlı nəzəri problemlərin araşdırılması onun yaradıcılığının əsas xəttini təşkil edir. Ayrı-ayrı satira ustalarımızın yaradıcılığından ətraflı bəhs edilsə də, Q.Kazımovun bir-birinin ardınca çap etdirdiyi “Komik-bədii vasitələr” (“Yazıçı”, 1983), “Bədii ədəbiyyatda komizm üsulları” kitabları istisna olmaqla, bu günə qədər türkologiyada, eləcə də Azərbaycan dilçiliyində komizm vasitə və üsullarının sistemli tədqiqinə rast gəlmirik. Ədəbi-bədii dilin müxtəlif və mühüm məsələləri ilə məşğul olan dilçi-alim bu sahədə on beş ildən artıq tədqiqat aparmış, komizmin dil vasitələri, komizmin üsullarını bir sistem kimi araşdırmışdır. Satira və yumor yaradıcılığının imkanlarını, cəmiyyətin inkişafına və mübarizəsinə necə xidmət etdiyini aydınlaşdırmaq üçün onun sosial-ictimai, bədii-estetik keyfiyyətləri, milli özünəməxsus formaları müəyyənləşdirilmiş, komizm yaradan dil vasitələri, komizmin nitq üsulları ətraflı tədqiq edilmişdir.
Qəzənfər Kazımovun “Bədii ədəbiyyatda komizm üsulları” monoqrafiyası ədəbiyyatşünaslığın nəzəri problemlərinin tədqiqi, təbliği və tədrisinin arxa plana keçdiyi, estetika məsələlərinin etinasızlıq kölgəsinə düşüb təhsil ocaqlarımızda az qala gərəksiz bir sahəyə çevrildiyi bir vaxtda meydana çıxmışdır. Monoqrafiya “komizm texnikasını öyrənmək, sənətkarın ustalığını aşkara çıxarmaq, xüsusi halları deyil, ümumiləşmiş komizm üsullarını müəyyənləşdirmək”lə “satirik və yumoristik əsərlərin bədii-estetik təhlili” yollarına bələdlik hasil etmək kimi xüsusi əməli əhəmiyyəti olan nəcib bir məqsəd izlədiyinə görə filologiya elmimizdə, eləcə də tədris-metodiki ədəbiyyatın nəşri sahəsində diqqətəlayiq bir hadisədir. Çünki komizm üsulları “estetikanın, ədəbiyyatşünaslıq və dilçiliyin müştərək tədqiqat obyektlərindəndir”. Müəllif komizmin formaları və təzahür imkanlarını araşdırıb üzə çıxarmışdır. Monoqrafiyanın məziyyətini Azərbaycan sovet filologiyası üçün daha zəruri olan elmi-nəzəri problemlərin qoyuluşu və həll edilməsi təşkil edir. Dövr üçün zəruri problemlər isə əsərdə öz həllini tapmışdır. Onlar əsərin “Komizm nəzəriyyəsi problemləri: tənqid və ənənələr”, “Komizmin üsulları” adlanan iki bölməsində ümumiləşdirilmişdir. Monoqrafiya Azərbaycan sovet ədəbiyyatının kifayət qədər araşdırılmamış bir mərhələsinə və az işlənmiş bir probleminə, 20-30-cu illərin nəsrində satira və yumorun inkişafı məsələlərinin tədqiqinə həsr olunmuşdur. Göründüyü kimi, araşdırma zaman etibarı ilə sosializm dövrü ədəbiyyatımızın iyirmi illik kiçik bir mərhələsini əhatə edir. Milli komizm tarixi-genealoji metodun prinsipləri mövqeyindən araşdırmaq vəzifəsi qoyan müəllif əsərdə əsasən bu ədəbi mərhələnin verdiyi zəngin və səciyyəvi bədii material əsasında Azərbaycan satira və yumorunun nəzəri-estetik prinsiplərini aşkarlayıb ümumiləşdirmişdir. Məsələnin bu şəkildə qoyuluşu və tədqiqatın ümumi istiqaməti alimi öyrəndiyi dövr gülüşünün xalq yaradıcılığı və klassik ədəbiyyat qaynaqları ilə əlaqəsini aydınlaşdırmaq, söykəndiyi milli zəmini və ədəbi ənənənin inkişaf qanunauyğunluqlarını göstərmək zərurəti ilə qarşılaşdırmışdır. Müəllif araşdırmalarının əhatə dairəsini təkcə sovet dövrü ədəbiyyatımızın təşəkkül mərhələsi ilə məhdudlaşdırmır, ədəbiyyatın tarixinə və bugünkü ədəbi prosesə öz münasibətini bildirir. Gənc sovet nasirlərinin yaradıcılığı ilə xalq lətifələri, milli realist nəsrimizin banisi M.F.Axundov, eləcə də C.Məmmədquluzadə, Ə.Haqverdiyevin yaradıcılığı arasında ideya-estetik bağlılıq və varislik əlaqələrini müəyyənləşdirir. Bu yolla keçmiş və müasir ədəbi proses arasında körpü yaradan müəllif Azərbaycan komizminin tarixi inkişaf mənzərəsi haqqında da müəyyən fikir yaradır. “Bədii ədəbiyyatda komizm üsulları” monoqrafiyasında M.F.Axundovun davamçıları - Ç.Məmmədquluzadə, Ə.Haqverdiyev və başqalarıyla təmsil olunan klassik Azərbaycan satira ənənələri ilə yeni tarixi şəraitdə yaradıcılıq fəaliyyətinə başlayan Qantəmir, Mir Cəlal, Sabit Rəhman, eləcə də T.Şahbazi Simurq və B.Talıblı yaradıcılığı arasında varislik əlaqələri, eyni zamanda bunları novatorluqla inkişaf etdirmək yolları aşkarlanmışdır. Bir cəbhədə birləşən iki qrup - köhnə və təzə ədəbi qüvvələrin yaradıcılıq faktlarının verdiyi imkanlara istinad olunmaqla Azərbaycan sovet ədəbiyyatında satira və yumorun təşəkkülü, ideya-bədii qaynaqları, yüksəliş xüsusiyyətləri, əsas tənqid hədəfləri və s. haqqında elmi-nəzəri məlumat verilmişdir. Bir sıra inandırıcı, səciyyəvi misallara istinad etmək, əsərləri arasında paralel müqayisələr aparmaq yolu ilə B.Talıblı və T.Şahbazi Simurq hekayələrində Ə.Haqverdiyevdən, Qantəmir əsərlərində C.Məmmədquluzadədən, Mir Cəlal və S.Rəhman yaradıcılığında hər iki satira ustasından, eləcə də az və çox dərəcədə Qoqol və M.F.Axundovdan gələn satira ənənələrinin üstünlük təşkil etdiyini sübuta yetirən müəllif “yeni hökumətin tərbiyə sistemi ilə böyüyən nasirlərin” yaradıcılığı üzərində müşahidələrini ümumiləşdirərək, onların “Molla Nəsrəddin”in beşiyi başında”, “Molla Nəsrəddin” kökü üzərində”, “Molla Nəsrəddin” zəminində yetişdiyi barədə qənaəti elmi surətdə əsaslandırır. Bununla da Q.Kazımov iki müxtəlif ədəbi dövrün satirasının bir-birindən seçilən cəhətlərini müəyyənləşdirməyə, oxşar və fərqlənən cəhətlərini göstərməyə çalışır və hər iki dövrün satirik ədəbiyyatının yarandığı tarixi şəraiti müəyyənləşdirir.
Q.Kazımov Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvüdür, istedadlı tarixçi və etnoqrafdır. Onun qədim türk tarixi, Azərbaycan xalqının etnogenezi haqqında dəyərli monoqrafiyaları bu şəxsiyyətin tarix elminə dərindən bələd olduğunu aşkarlayır. Millətinin, mənsub olduğu xalqın keçmişini tədqiq edən alimin qədim dövr tarixinə baxışı obyektivdir. Türk etnosunun, türk sivilizasiyasının yaratdığı etnokulturoloji mədəniyyət, qədim türk mifləri və tarixi Q.Kazımovun vətənpərvərlik, millətsevərlik duyğusu ilə yazdığı əsərlərin aparıcı mövzusudur. Dünya dilləri ilə bağlı monogenez problemi son dövrlərdə Q.Kazımovun tədqiqatlarının əsas obyektlərindən biridir. Q.Kazımovun dil tarixi ilə bağlı araşdırmaları Azərbaycan dilçiliyində mövcud olan ənənənin davamıdır, lakin onun araşdırmaları heyrət doğuracaq faktlarla zəngindir. Yeni etimologiyalar, rekonstruksiyalar həm inandırıcı, həm də mükəmməldir. Alimin fonetik qanunauyğunluqlar əsasında qədim praformaları bərpa etməsi, səs keçidlərinin tarixi mənzərəsini yaratması, dilin dərin qatlarına nüfuz etməsi yeni dil faktlarını üzə çıxarmışdır. Q.Kazımovun tədqiqatları ilə tanışlıq göstərir ki, o, həm də tarixi fonetikanın mükəmməl bilicisidir. Qədim səs keçidləri, protetik səslərin söz köklərinin evalyusiyasındakı rolu alimin əsərlərində obyektiv həllini tapmışdır.
Əsərlərində protoazərbaycan dili haqqında geniş məlumat verən professor dilimizin ən qədim qatlarını tədqiq etməyə nail olmuşdur. Azərbaycan dilinin qədim dövrü ilə bağlı onun mülahizələri dilimizin ən qaranlıq səhifələrinə aydınlıq gətirir. Son dövrlərdə Qəzənfər müəllimin yunan ədəbiyyatının incilərindən olan Homerin “İliada” və “Odisseya” əsərləri ilə qədim Oğuz eposu olan “Kitabi-Dədə Qorqud” arasında müəyyən etdiyi paralellər onun ədəbiyyatla, ədəbi-bədii düşüncə ilə dərindən məşğul olduğunu sübut edir.
Q.Kazımov dilçiliyin müxtəlif sahələri ilə məşğul olan bir tədqiqatçı-alimdir. Onun müasir Azərbaycan dilinin sintaksisi, komizm nəzəriyyəsi, üslubiyyat, folklorşünaslıq və qrammatika məsələlərinə dair sanballı araşdırmaları vardır. Lakin Q.Kazımov dil tarixçisi kimi daha məşhurdur. Elmi fəaliyyətinin ilk dövründə nisbətən yaxın tarixi keçmişə üz tutaraq, Ə.Haqverdiyev və C.Məmmədquluzadənin əsərləri əsasında milli dilin XX əsrin əvvəllərindəki durumunu öyrənən alim bir qədər sonra Azərbaycan dili tarixini yenidən dövrləşdirmiş, ayrı-ayrı dövrləri səciyyələndirən dil xüsusiyyətlərini göstərmişdir. O, Qazi Bürhanəddin, İmadəddin Nəsimi, Cahan şah Həqiqi, Şah İsmayıl Xətai, Məhəmməd Füzuli kimi sənətkarların yaradıcılığı haqqında tədqiqatlar aparmış, Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında onların xidmətlərini müəyyənləşdirmişdir. Q.Kazımovun Azərbaycanın qədim tarixinə həsr etdiyi yazıları oxuduqca vətənimizə, dilimizə sevgi və rəğbət hissi artır, tariximizin qaranlıq, kölgəli tərəflərinə işıq düşür, aydınlıq gəlir. Q.Kazımovun elmi tədqiqat sahələrindən biri də Azərbaycan aşıq şeirinin babası sayılan Qurbaninin poetik irsinin toplanması, tədqiqi və təhlilidir. Q.Kazımov aşığın həyat və yaradıcılığına dair araşdırmalarını “Qurbani və poetikası” (1996) monoqrafiyasında ümumiləşdirmişdir.
Azərbaycan dilçiliyinin elə bir sahəsi yoxdur ki, müəllif orada öz qələmini sınamamış olsun. O, Azərbaycan dilinin müasir vəziyyəti və tarixini, ədəbi və üslubi inkişafını araşdıran mütəxəssislərimizdəndir. Azərbaycan ədəbiyyatı, ədəbi və bədii dili, Azərbaycan dilinin qohum və başqa dillərlə tarixi əlaqələri və s. kimi məsələlərlə də professional səviyyədə məşğul olmuşdur.
Əsərləri haqqında 250-yə qədər elmi və publisistik məqalə yazılmışdır. Q.Kazımov sözün həqiqi mənasında xeyirxah insan kimi gənc nəslin yetişməsində əməyini əsirgəməmişdir. Onun rəhbərliyi ilə onlarla doktorluq və namizədlik dissertasiyası müdafiə edilmiş, 40-a qədər elmlər doktoru və namizədinin opponenti olmuşdur. Qəzənfər müəllim çoxlu sayda oçerklər, tərcümə və kiçik hekayələrin müəllifidir. Əsas yaradıcılıq istiqamətləri - Azərbaycan dilinin tarixi; müasir Azərbaycan dilinin quruluşu; bədii əsərlərin dili; komizm (satira və yumor) nəzəriyyəsi; üslub və üslubiyyat məsələləri; ədəbiyyatşünaslıq, ədəbi tənqid məsələləri; metodika, dilin tədrisi; etimologiya; onomalogiya və s. problemlərdir. Q.Kazımov Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Asiya Kral Cəmiyyətinin üzvüdür. Onun Böyük Britaniya, Kembric Bioqrafiya İnstitutunda və ABŞ Bioqrafiya İnstitutunda əsərləri qeydə alınmışdır. Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər birliklərinin üzvüdür.
İstedadlı alim-dilşünas kimi böyük nüfuz qazanmış Qəzənfər Kazımov eyni zamanda gözəl müəllim-pedaqoq kimi də tanınır. Uzun müddət - 50 ilə yaxın bir dövrdə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub, neçə nəsil müəllimin müəllimi olub, elmi-pedaqoji kadrların hazırlanmasında xüsusi xidmətləri var. Filologiya fakültəsinin dekanı kimi ciddi, məsuliyyətli bir vəzifədə fəaliyyət göstərmişdir. O, uzun müddət Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda (indiki ADPU-da) və digər ali təhsil ocaqlarında çalışmış, minlərlə Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəlliminin hazırlanmasında bilavasitə iştirak etmişdir. Ali məktəblərin filologiya fakültələri və orta ümumtəhsil məktəbləri üçün onlarca proqram, dərslik, dərs vəsaitləri hazırlamışdır. Respublikamızda sintaksis üzrə əvəzsiz mütəxəssis sayılan professor Q.Kazımov ali və orta məktəb dərsliklərinin müəllifidir. Bu dərsliklər çağdaş dövrümüzün interaktiv təlim üsullarına cavab verir. Həmin dərsliklər dəfələrlə nümunəvi dərsliklər kimi Təhsil Nazirliyinin mükafatına layiq görülmüşdür. Q.Kazımov nəinki nüfuzlu dilçi alim, həmçinin sevilən pedaqoqdur. Onun mühazirə və seminarları həmişə diqqəti cəlb etmiş, tələbələrin rəğbətini qazanmışdır. Bu gün onun yüzlərlə tələbəsi, magistri, aspirantı öz müəlliminin işini ləyaqətlə davam etdirir. Alimin əməyi yüksək qiymətləndirilərək Əməkdar Elm xadimi adına layiq görülmüşdür.
Əlbəttə, xalqımız belə alimlərlə fəxr etməyə bilməz. Məhz professor Qəzənfər Kazımov kimi elm adamları xalqımızın keçmişi ilə gələcəyi arasında körpü yaradır. Alimin tədqiqatları elmimizin inkişafına daima yeni nəfəs, yeni ruh verir. O, bizim üçün əsl ziyalılıq etalonudur, nəşr etdirdiyi kitablarla tələbələrinə düz yol göstərən ustadlardandır, məhsuldar elmi fəaliyyəti ilə ictimaiyyətin önündə olan ziyalıdır. Q.Kazımov hörmətə layiq şəxsiyyət, böyük insandır. Həyatının 80-ci baharını yaşayan professor Qəzənfər Kazımovun elmi və ictimai-pedaqoji fəaliyyətini göz önünə gətirib arxada qalan illərə baxanda şərəflə yaşanmış, mənalı bir ömür görünür. Qoy Qəzənfər müəllimin yaradıcılıq potensialı tükənməsin...

Sayalı SADIQOVA,
filologiya elmləri doktoru,
professor

http://www.respublica-news.az/index.php/dig-r-x-b-rl-r/dig-r-x-b-rl-r/item/15980-zhoerkaemli-dilchi-alim

Copyright © AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu, 2015